Биология
Бидахметова Қ.М., Белгілердің анықталуында аллельді және аллельді емес гендердің өзара әрекеттесулері

Белгілердің анықталуында аллельді және аллельді емес гендердің өзара әрекеттесулері

Мақала авторы: Бидахметова Қ.М.
Жұмыс орны: «М.В.Ломоносов атындағы орта мектебі» КММ
Лауазымы: Мұғалім
Порталға жариялану мерзімі: 21.03.2016


4 – наурыз 2016 жыл                    10 -сынып               Биология

 

Сабақ тақырыбы: Белгілердің анықталуында  аллельді (доминанттылық, толық емес

                             доминанттылық) және аллельді емес гендердің  өзара әрекеттесулері

                             (комплементарлық, эпистаз және полимерия, көп аллельділік).

Сабақтың мақсаты:  Оқушылардың  гендердің өзара әрекеттесу түрлері жайлы білімдері кеңейеді;комплементарлық, эпистаз, полимерия, көп аллельділік туралы білім алады,

 Заңдылықтың  негізгі қағидаларын пайдалана отырып,генотиптерді гаметаларға ажыратып, есептеулер жүргізуге дағдыланады.Сындарлы оқыту технологияларын қолдана отырып оқушыларды  өз бетімен білімді игереді..Топтық жұмыстарды игеру барысында  бірлесе жұмыс жасап, пікірлесіп, ой бөлісіп, тұжырым шығарады..

 Оқушыларда кәсіпке бейімдеу қалыптасады, ғылымға қызығушылықтары артады.

Сабақтың типі: Аралас сабақ

Жұмыстың белсенді формаларыі:АКТ, СТО элементтері, слайдтар, бағалау парағы, дидактикалық карточкалар

Қолданылған жұмыстың формалары: жеке, топтық.

Пән аралық байланыс: математика,тарих, география, медицина.

Сабақтың құрылымы:

1.Ұйымдастыру-1

2.Үй тапсырмасын тексеру-10

3.Жаңа сабақ-10

4.Бекіту-14

6.Қорытыныдылау-8

7.Рефлексия-0,5

7.Үйге тапсырма-0,5

8.Бағалау-1

Сабақ барысы

1.Ұйымдастыру сәті.  /Сыныпты 4 топқа бөлу./

1-топ. Комплементарлы (көк түс)

2-топ-Эпистаз (сары түс)

3-топ.Полимерия (жасыл түс)

4-топ.Көп аллельділік (қызыл түс)

2.Үй тапсырмасын тексеру

Топпен жұмыс.

«Таңбаларды тани біл»- генетикалық таңбалардың мәнін анықтау

P-ағза     А-доминантты    АА-доминантты гомозиготалы                    ааВВ-гомозиготалы

F-ұрпақ  а-рецессивті        вв-рецессивті гомозиготалы                         Аа-гетерозиготалы

Г-гамета                                АаВв-дигетерозиготалы                              Х-шағылыстыру белгісі

«Биологиялық шынжыр»- сандар  бойынша биологиялық жаңалықтарды  талдау.

Шарты: «шынжырды ағытқанда» тақырып бойынша  маңызды сандық мәліметтер алынды. «Ағыту» шынжырдың басынан басталады.

190811005203210201930

«Биологиялық шынжыр» ойынының  жауабы

1908 жылы – неміс ғалымдары К.Корренс пен Э.Баур цитоплазмалық тұқым қуалауды зерттеудің негізін салды. Өсімдіктердің ала жапырақтылығы цитоплазмадағы  пластидтер арқылы  болатынын анықтады.

Бір жасушаға шаққанда пластидтердің саны төменгі және жоғары сатыдағы өсімдіктерде 1 ден 100 ге дейін.

Митохондриялар құрамынан да ұзындығы (жануарларда) 5 мкм, өсімдіктерде 20-32 мкм-ге  дейін жететін ДНҚ табылған.

Ашыту бактерия жасушаларындағы ДНҚ ның 10-20 пайызы митохондияларда болады.

1930 жылы америкалық ғалым М.Родс жүгері өсімдігінде болатын цитоплазмалық аталық ұрықсыздықты  ашты.

«Генетикалық есептер»

1-есеп

Суретте қойларда құлақсыз белгінің тұқым қуалауы берілген. Бұл белгілердің берілуі тұқым қуалаудың  қандай түріне жатады?

   Ғ1 және Ғ2 ұрпақтарының  құлақтарының пішіні қандай?

  Берілгені:

Ұзын құлақ-А

Құлақсыз-аа

Ғ1 қалыпты құлақ

Р  Ғ0        Аа х  Аа

     F1  АА     Аа      Аа           аа

              Шешуі:  генотип:1/2/1               фенотип:1/2/1                 Толымсыз доминанттылық

2-есеп

Суреттерде басымдықтың қандай түрлері берілген?1,2- суреттер.

Қорытындылау.

-Басымдықтың қандай түрлеріне арналған есептер?

-Қандай гендердің әрекеттесуіне байланысты шығарылған есептер?

-Ондай болса аллельді емес гендер  дегенді қалай түсінесіздер?

Жаңа сабақ

 

Мақсаты:-Аллельді емес гендер туралы не білгілеріңіз келеді?

  1. Ресурспен жұмыс (оқулықпен, интернет желісімен жұмыс) 3 минут

1-топ. Комплементарлы

2-топ-Эпистаз

3-топ.Полимерия

4-топ.Көп аллельділік

5-топ.Резус –фактор

  1. Ақпараттармен алмасу 2-минут (әр оқушы тақырып бойынша ұққан ақпараттарды топ мүшелеріне түсіндіреді.)

  1. 1,2,3,4,5 стртегиясы. Фишка тарату. Жаңа топ құру.

                        Әр оқушы білгенін жаңа топ мүшелеріне  түсіндіреді. 4 минут

 

Бекіту.

1-тапсырма.Мынандай генотиптері бар өсімдіктер қандай гаметалар түзе алады?

ААвв                ааВВ           АаВв      ААВвСс         rrPP        RrPp             JAJB            JOJO   

2-тапсырма

Асқабақ жемісінің тегершік тәрізді пішіні екі доминантты ген –А мен В-ның өзара әрекеттесуі арқылы анықталады. Егер генотипте осы екі геннің бірі жоқ болса , жемістің пішіні  домалақ келеді.Ал екі геннің де рецессивті аллельдері біріксе, пішіні сопақ жеміс береді.

Жемістің пішіні тегершік тәрізді дигетерезиготалы өсімдік жемісі сопақша болып келетін өсімдікпен будандастырылған. Ұрпақтың фенотипі мен генотипін анықтаңыз.

А-В— тегершік тәрізді

А немесе В ғана болса – домалақ пішінді

аавв-сопақ пішінді

Шешуі:

Р  Ғо АаВв  х  аавв

Г   АВ             ав

      Ав

      аВ

       ав

Ғ1              АаВв             Аавв            ааВв             аавв

       Фенотип:25 пайыз тегершік АаВв /  50 пайыз домалақ Аавв, ааВв /  25 пайызы сопақ аавв

Генотипі:1/1/1/1

3-тапсырма

Суреттегі шағылыстыру үлгісіне  көңіл аударыңдар.Гендердің өзара әсерінің қай типіне жатады?   Ғ2 ұрпақтарының генотипін анықтаңдар.  Осы шағылыстырудағы супрессор генін   көрсетіңдер.

Шешуі:

Эпистазға байланысты есеп.

С гені супрессор- боз түсті.

В гені-қара түсті көрсетеді

Жауабы: Ғ1 СсВв – боз түсті

Ғ2           боз түсті СсВв, ссВВ қара түсті, ссвв торы түсі.

4-тапсырма

Ұзын бойлы адамның генотипі А1А1А2А2, ал қысқа бойлы адамның генотипі   а1а1а2а2.

Олай болса орта бойлы адамның генотипі қандай?

Жауабы:    А1а1А2а2        А1А1а2а2

 

5-тапсырма

Сот процесінде алимент төлемегені үшін іс қаралып жатыр. Шешесінің қаны І топ. Ал баласының қаны ІІ топқа жатады. Баланың әкесі ретінде қаны ІІІ топқа жататын еркек болуы мүмкін бе?

Әкесінің қаны қай топқа жатуы мүмкін екенін анықтаңыздар.

Шешуі:

Р   Ғ   ІОІО х  ІОІВ

Ғ1      ІОІО             ІВІО               Жауабы: Баланың қаны ІІ болса, әкесі деген еркек өз әкесі емес.

            І                  ІІІ

Қорытындылау

Киелі 7 саны –тест

1.Екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтырып, жаңа белгіні  жарыққа шығаруын … деп атайды.

А.эпистаз          В.Полимерия             С.комплементарлық          Д.көп аллельділік

2.Ерлі зайыптылардың қан топтары 1 жіне 4, балаларының қан топтары да 1 мен 4 бола ма?

Ия /жоқ

3.Комплементарлық әрекеттерге кері жүретін құбылыс қалай аталады?

  1. 2 және 3 қан топтарында қанша генотиптен бар?

А)1 генотип           Ә)2 генотиптен          Б)1 және 2 генотип              В)білмейміз

5.Сәйкестендіру тесті

1 Қанық қызыл дәнді бидай А1а1а2а2
2 Қызғылт дәнді бидай А1А1А2А2
3 Ақ түсті бидай А1а1А2а2
4 Қызыл түсті бидай 1а1а1а2а2
5 Солғын қызыл түсті бидай А1А1А2а2

6.Генетика ғылымы зерттейді?

А)тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті                  С)Тұқым қуалаушылық пен бейімделуді

В)өзгергіштікті                                                           Д)гендерді

7.Мына генотиптен ВВРр қандай гаметалар ажырайды?

А)ВВ         В)ВР, Вр                С)ВР               Д)ВВ, Рр

Өзара тексеру.

Рефлексия «Бас бармақ»

Үй жұмысы 50 –тақырып 273-беттегі №2,3,4

М.В.Ломоносов атындағы орта мектебі КММ

 

Бекітемін                А.У.Кемелбаева                 Келісемін               Қ.Т.Бейсенбаева

                                Мектеп директоры                                  Мектеп директорының

                                                                                                   әдістемелік жөніндегі

                                                                                                   орынбасары

Биология пәні бойынша 10-сыныппен өткізілетін

ашық сабақтың

жоспары

 

Сабақ тақырыбы:

Белгілердің анықталуында  аллельді (доминанттылық, толық емес

доминанттылық) және аллельді емес гендердің  өзара әрекеттесулері

(комплементарлық, эпистаз және полимерия, көп аллельділік).

Пән мұғалімі Қ.М.Бидахметова

2015 – 2016 оқу жылы

 (аллельді емес гендер)

1.Екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтырып, жаңа белгіні  жарыққа шығаруын … деп атайды.

А.эпистаз          В.Полимерия             С.комплементарлық          Д.көп аллельділік

2.Ерлі зайыптылардың қан топтары 1 жіне 4, балаларының қан топтары да 1 мен 4 бола ма?   Ия /жоқ

3.Комплементарлық әрекеттерге кері жүретін құбылыс қалай аталады?

  1. 2 және 3 қан топтарында қанша генотиптен бар?

А)1 генотип           Ә)2 генотиптен          Б)1 және 2 генотип              В)білмейміз

5.Сәйкестендіру тесті

1 Қанық қызыл дәнді бидай А1а1а2а2
2 Қызғылт дәнді бидай А1А1А2А2
3 Ақ түсті бидай А1а1А2а2
4 Қызыл түсті бидай 1а1а1а2а2
5 Солғын қызыл түсті бидай А1А1А2а2

6.Генетика ғылымы зерттейді?     А)тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті

  С)Тұқым қуалаушылық пен бейімделуді         В)өзгергіштікті    Д))гендерді

7.Мына генотиптен ВВРр қандай гаметалар ажырайды?

А)ВВ         В)ВР, Вр                С)ВР               Д)ВВ, Рр

 Тест (аллельді емес гендер)

1.Екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтырып, жаңа белгіні  жарыққа шығаруын … деп атайды.

А.эпистаз          В.Полимерия             С.комплементарлық          Д.көп аллельділік

2.Ерлі зайыптылардың қан топтары 1 жіне 4, балаларының қан топтары да 1 мен 4 бола ма?  Ия /жоқ

3.Комплементарлық әрекеттерге кері жүретін құбылыс қалай аталады?

  1. 2 және 3 қан топтарында қанша генотиптен бар?

А)1 генотип           Ә)2 генотиптен          Б)1 және 2 генотип              В)білмейміз

5.Сәйкестендіру тесті

1 Қанық қызыл дәнді бидай А1а1а2а2
2 Қызғылт дәнді бидай А1А1А2А2
3 Ақ түсті бидай А1а1А2а2
4 Қызыл түсті бидай 1а1а1а2а2
5 Солғын қызыл түсті бидай А1А1А2а2

6.Генетика ғылымы зерттейді?

А)тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті                  С)Тұқым қуалаушылық пен бейімделуді

В)өзгергіштікті                                                           Д)гендерді

7.Мына генотиптен ВВРр қандай гаметалар ажырайды?

А)ВВ         В)ВР, Вр                С)ВР               Д)ВВ, Рр

 Тест (аллельді емес гендер)

1.Екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтырып, жаңа белгіні  жарыққа шығаруын … деп атайды.

А.эпистаз          В.Полимерия             С.комплементарлық          Д.көп аллельділік

2.Ерлі зайыптылардың қан топтары 1 жіне 4, балаларының қан топтары да 1 мен 4 бола ма?   Ия /жоқ

3.Комплементарлық әрекеттерге кері жүретін құбылыс қалай аталады?

  1. 2 және 3 қан топтарында қанша генотиптен бар?

А)1 генотип           Ә)2 генотиптен          Б)1 және 2 генотип              В)білмейміз

5.Сәйкестендіру тесті

1 Қанық қызыл дәнді бидай А1а1а2а2
2 Қызғылт дәнді бидай А1А1А2А2
3 Ақ түсті бидай А1а1А2а2
4 Қызыл түсті бидай 1а1а1а2а2
5 Солғын қызыл түсті бидай А1А1А2а2

6.Генетика ғылымы зерттейді?

А)тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті                  С)Тұқым қуалаушылық пен бейімделуді

В)өзгергіштікті                                                           Д)гендерді

7.Мына генотиптен ВВРр қандай гаметалар ажырайды?

А)ВВ         В)ВР, Вр                С)ВР               Д)ВВ, Рр

Join The Discussion