Pedagogika
Jailay'baeva Indira Jy'batkanovna, Y.ALTYNSARINNIN' QOSTANAI OBLYSTYQ MEMORIALDYQ MURAJAIYNYN' O'TKENI MEN BU'GINI

Y.ALTYNSARINNIN' QOSTANAI OBLYSTYQ MEMORIALDYQ MURAJAIYNYN' O'TKENI MEN BU'GINI

Maqala avtory: Jailay'baeva Indira Jy'batkanovna
Jumys orny: Y.Altynsarin atyndag'y Ry'dnyi a'ley'mettik-gy'manitarlyq kolledji
Lay'azymy: arnaiy pa'nderdin' oqyty'shysy
Portalg'a jariialany' merzimi: 02.02.2018


«Egemen elimizdin' ma'deni o'mirinde my'zeilerdin' orny airyqsha. Tarihymyzdy teren' zerttep, onyn' ta'jiribesinen tag'ylym aly' – Qazaqstanda patriotizmdi qalyptastyry'dyn', Otannyn' laiyqty azamattaryn ta'rbieley'din' basty sharttarynyn' biri…»
Qazaqstan Respy'blikasynyn' Prezidenti N.A'. Nazarbaev

Kez-kelgen memlekettin' qarqyndy damy'y tek onyn' эkonomikalyq ja'ne saiasi jag'daiynyn' turaqty boly'ymen bailanysty emes, sonymen qatar materialdyq ja'ne ry'hani ma'denietinin' den'geiimen de anyqtalady.A'sirese ry'hani ma'deniettin' adamnyn' tulg'a bolyp qalyptasy'ynda onyn' roli men man'yzy o'lshey'siz.O'itkeni tarihymyzdy bilmei ma'deni muralarymyzdy zerdelemei bu'gingi tirligimizdin' qasietin jete bag'alai almaimyz, al onsyz erten'gi o'mirimizdi seziny' de qiyn. Al munyn' tu'p qazyg'ynda qog'amdyq sananyn' qalyptasy'y, ry'hani jan du'niemizdin' baiy'y, urpaq ta'rbiesi jatyr.
Ata-babamyzdyn' aqyl men parasatqa toly muralaryn jog'altpai , urpaqtan-urpaqqa saqtap bala ta'rbiesine tiimdi paidalana bily'din' alar orny erekshe. Osy maqsatta jemisti jumys jasap otyrg'an murajailar bu'gingi urpaqtyn' o'tkendi tanyp–saralap, bu'ginge syni ko'zben qarap, bolashaqqa ko'z ju'girty'ine jol ashy'da.Murajailar a'r kezen'de qog'amnyn' ja'ne ko'ptegen eldin' ma'deni o'mirinin' ajyramas bo'ligi bolyp sanaldy.Bu'ginde murajailar qyzmetinin' bag'yty – jan-jaqty. Tu'rli o'zgeshelikterine qaramastan olardyn' bag'dary halyqtardyn' tarihi-ma'deni murasyn saqtay' men nasihattay'g'a bag'yttalg'an. Murajai tek myn' jyldyq tarihty saqtap qana qoimai, sondai-aq o'sip kele jatqan jas urpaqty ta'rbieley'de erekshe oryn alady. Murajaidag'y ja'digerler oqy'–ta'rbie jumystaryn ju'rgizy'ge ko'p ko'megin tigizy'de. Sebebi oqy'shyg'a ko'p mag'lumatty ay'yzsha jetkizgennen, bir na'rseni ko'zben ko'rsety' ko'keige qonymdyraq bolatyny g'ylymda da'leldengen. Murajai alg'ashqyda asa bag'aly buiymdar men ma'deni ja'digerlerdi saqtaityn qazynalyq qor retinde qalyptasty. Y'aqyt o'te kele ol a'distemelik qyzmeti jetilgen fy'nktsionaldyq instity'ttarg'a deiin damyp jetildi. Jan'a myn'jyldyqta adamzattyn' jaһandany' da'y'irine aiaq basy' kezen'inde murajai qyzmetine jan'a aqparattyq qural-jabdyqtar men integratsiialyq u'rdister dendep eny'de. Murajai ereksheligi – onyn' qyzmetinin' negizgi tabig'aty materialdyq ja'ne ry'hani o'mirdin' eskertkishteri boly'ymen anyqtalady. Murajailyq zattar – tabig'attag'y ja'ne qog'amdyq o'mirdegi protsester men oqig'alardyn', qubylystardyn' tu'pnusqalyq aig'aqtyq ja'digerleri. Zattyn' murajailyq man'yzy a'ley'mettik, g'ylymi, ma'deni, tarihi qundylyg'ymen bag'alanady.
Murajai isi men qyzmetin damyty' maqsatynda 1889 j. 20 may'symda halyqaralyq “Murajailar assotsiatsiiasy” quryldy. 1918 j. Halyqaralyq murajailar Biy'rosy qurylyp, “My'zeon” jy'rnalyn shyg'ardy. Bul IY'NESKO- nyn' “My'zey'm” jy'rnalynyn' shyg'y'yna negiz boldy. 1946 j. Ly'vrda (Parij) IY'NESKO-nyn' quramyna engen Halyqaralyq murajailar ken'esi ICOM quryldy. ICOM-g'a 1948 j. – 29 memleket, 1950 j. – 43 memleket, 1977 j. – 109 memleket, 1999 j. – 135 memleket murajailary mu'she boldy. ICOM a'r u'sh jylda o'zine mu'she bir elde bas qosy' o'tkizedi. 2002 j. mamyr aiynan bastap “Qazaqstan murajailary” jy'rnaly shyg'a bastady. 1977 j. Halyqaralyq murajailar Ken'esinin' 11 konferentsiiasynda 18 mamyr Halyqaralyq murajai ku'ni bolyp belgilendi. [2-579 b]
Murajailyq o'lketany'dyn' damy'y «Qazaq AKSR-inin' quryly'y ty'raly» dekretke qol qoiylg'annan keiin 5 jyl y'aqyt o'tken son' Orynbordag'y murajaidy ken'eitip, Halyq ag'arty' komissariatynyn' quzyryna o'tkizy' ty'raly sheshim qabyldanady. So'itip, 1831 jyly orys g'alymy V.I.Daldin' uiymdastyry'ymen qurylg'an murajaidan Qazaqstannyn' murajai tarihy bastalady.
Murajai, my'zei, (grek tilinde museion – my'za saraiy) – tarihi-g'ylymi derek retindegi eskertkishterdi, o'ner ty'yndylaryn, ma'deni qundylyqtardy, t.b. muralardy saqtap, jinaqtap, g'ylymi-tanymdyqqyzmetatqaratynmekeme. Qazirgi kezde a'lemge tanymal g'ylym mura¬jailarynyn' aldyn'g'y qatarynda Ma'skey'din' politehnikalyq murajaiy, Gollandiianyn', Finliandiianyn', Germaniianyn', Italiianyn', AQSH-tyn' g'ylymi murajailary tur. Atalg'an murajailardyn' a'rqaisysy o'zindik daralyg'y¬men erekshelenedi. Alaida olardyn' ba'rine ortaq maqsat – adamg'a a'lemdi tany'dyn' qupiia-syrlaryn pash ety', sony tany'dag'y g'ylymnyn' qol jetkizgen airyqsha jetistikterin nasihattay'. Qazaqstan g'ylymynyn' murajaiy da osy u'lgini boiyna sin'irgen o'zindik tyn' erekshelikteri basym g'ylym ortalyg'yna ainaly' maqsatynda damyp keledi. Resmi ma'limetterge qarag'anda, qazirgi kezde Qazaqstanda tarihi, o'lketany', memo¬rialdyq ja'ne tag'y basqa murajailar sany 160-tan asady. Bul ku'nde murajailar tipi g'ylymi-zerttey', g'ylymi-ag'arty', ja'ne oqy' murajailary bolyp bo'linedi. Ma'deni – bilim bery' ja'ne ag'arty' bag'ytynda g'ylymi-ag'arty' murajailary ken' ay'qymda ko'pshilikke qoljetimdi bolyp keledi. [2.13 b]
Ult ustazynyn' esimin ielengen Qostanai oblystyq memorialdyq murajaiy da jas urpaqty ta'rbieley'de o'zindik sara jolyn qalyptastyrg'an o'n'irimizdegi en' tan'day'ly murajailardyn' biri de biregeii.
O'tkenge sholy' jasap atalmysh murajaidyn' tamyry teren' tarihyna sholy' jasap ko'relik.
Ybyrai Altynsarinnin' Qostanai oblystyq memorialdyq murajaiy Qazaqstan Respy'blikasy Memlekettik komitetinin' to'rag'asy E. Rahmadievtin' buiryg'ymen 1991 jyly 9 jeltoqsanda ashyldy. Bul aity'ly shara ko'rnekti pedagogtin' ty'ylg'anyna 150 jyl toly'ymen ja'ne ony qurmetpen eske aly' u'shin orailastyrdy. Murajai Qostanai qalasynyn' talantty bas sa'y'letshisi Hajymurat Ku'shikovtin' jobasynyn' jelisimen qalanyp turg'yzyldy. En' qyzyg'y murajai ulttyq bag'ytta kiiz u'ige uqsastyrylyp salyng'an. Syrtqy beinesinin' o'zi qazaq halqynyn' aqjarqyn darhandylyg'y men qarapaiymdylyg'yn eriksiz an'g'artady. Murajai qalanyn' tarihi-arhitekty'ralyq bo'liginde, Ordabai shatqalynda 1884 jyly jazy'shy negizin qalag'an daryndy balalarg'a arnalg'an Y.Altynsarin atyndag'y mektep-internat janynda ornalasqan.G'imarat eki bo'limnen turady. Birinshisi — memorialdy bo'lme men a'kimshilik kabinetteri ornalasqan birqabatty g'imarat — Ybyrai Altynsarina mektebinin' ko'shirmesi.
G'imarattyn' ekinshi bo'ligi kiiz u'i tu'rinde jasalg'an ja'ne 2 qabattan turady. Birinshi qabatta «Ybyrai Altynsarin-pedagog-ag'arty'shy» atty ko'rmesi, al ekinshi qabatta «Qazaqstan Respy'blikasynyn' halyq jazy'shysy Mariiam Hakimjanovanyn' shyg'armashylyq labaratoriiasy» atty ko'rmesi ornalasqan.
Jalpy murajai ay'dany 818,1 m2, onyn' ishinde negizgi — 586,6 m2, a'kimshilik -231,5 m2. Murajai qorynda 11820 эksponat, onyn' ishinde negizgi qorda 10190 эksponat saqtalady.
En' qymbat ja'ne biregei toptamalar: Y. Altynsarin kitabynyn' tu'pnusqasy, ag'arty'shynyn' ja'ne nemeresi Nag'ima Ybyraevag'a tiesili jeke zattar.
Eki qabattan turatyn murajai tu'rli tarihi ja'digerge toly. Onyn' ishinde XIX g'asyrdag'y synyptyn' ko'shirmesi de bar. Ba'ri tiianaqty jasalg'any sonshalyq, ishtei ko'shirme ekenin bilip tursan' da, bul synypqa kirgende shynynda Ybyrai Altynsarindi ko'rgendei sezimde bolasyn'. Al a'igili ustazdyn' o'z qolymen jazylg'an o'len' shy'maqtaryn ko'rgende kez-kelgen adam tolqityny ras.Sonymen qatar qorda otbasynda qoldanylmag'an Y.Altynsarinnin' o'miri men qyzmetine arnalg'an kitaptar, zattar, Y.Altynsarinnin' kitaptary, fotosy'retter, estelikter bar. Murajaida qurylg'an ko'rme Y.Altynsarinnin' o'miri men qyzmetin g'ana emes, Qazaqstannyn' halyq ag'arty' isi ju'iesinin' paida boly' ja'ne damy' tarihyn baiandaidy.
Torg'ai oblysynyn' bolashaq inspektory 4 y'ezdik eki klastyq ortalyq y'сhilisheler, bes bolystyq mektepter, qonys ay'darg'an orys balalary u'shin eki y'сhilishe ashty. Ol qyzdar ja'ne qolo'ner oqy'ynyn' bastay'ynda turdy, ony murajaidag'y murag'attyq qujattary, bag'a jetpes fotomaterialdary ky'a'landyrady.
Murajai jinag'y Altynsarin mektebinin' tu'lekteri, ko'rnekti aqyn-jazy'shylar, ma'deniet qairatkerleri, g'alymdar, ag'arty'shylar ty'raly qyzyqty materialdarmen, Y.Altynsarinnyn' ty'ysqany, Qazaqstan Respy'blikasynyn' halyq jazy'shysy Ma'riiam Hakimjanovanyn' tamasha shyg'armalary ja'ne erekshe qurmetteitin jeke zattarymen tolyqtyrylg'an. Bu'ginde murajai o'n'irimizdegi keshendi g'ylymi-ag'arty' mekemesi bolyp tabylady. Murajaidyn' negizgi bag'yttarynyn' biri g'ylymi-ag'arty' jumysy bolyp tabylady. Ol qor ja'digerlerinin' negizinde qurylg'an эkspozitsiia, turaqty ja'ne y'aqytsha ko'rmeler, sonymen qatar da'rister, suhbattar ja'ne jumystyn' basqa tu'rleri. Эkspozitsiialyq zalda «Y.Altynsarin – pedagog-ag'arty'shy», «QR halyq jazy'shysy M.Hakimjanovanyn' shyg'armashylyq zerthanasy» atty ko'rmeler qoiylg'an. Osy эkspozitsiia boiynsha jog'ary ja'ne orta, kishi synyp oqy'shylaryna arnalg'an a'r tu'rli sholy'lar ja'ne taqyryptyq эksky'rsiialar o'n'delgen. Taqyryptyq эksky'rsiialarda musylman oqy'y, ag'arty'shynyn' balalyq shag'y men oqy'y, Y.Altynsarin qurastyrg'an mektep ju'iesi, onyn' pedagogikalyq, a'debi ja'ne qog'amdyq qyzmeti ty'raly aitylady.
Turaqty эkspozitsiia boiynsha to'mendegidei taqyryptyq эksky'rsiialary ag'arty'shynyn' o'miri men abyroily qyzmetin nasihattay' maqsatynda ju'rgiziledi.
1. Qazaqstandag'ymusylmanoqy'y.
2. Y.Altynsarinnyn'alg'ashqyo'mirjoly men pedagogikalyqqyzmeti.
3. Y.Altynsarin — o'lkedegimektepju'iesinqury'shy.
4. Y.Altynsarinnyn'g'ylymi, a'debi, ja'neqog'amdyqqyzmeti.
5. Y.Altynsarinnyn'otbasyja'neo'mirinin'son'g'yjyldary.
6. Y.Altynsarinhalyqesinde.
7. Altynsarinmektepterinin'tu'lekteri.
8. Jeksenbilikmektepterdenbeibitshilik pen birlikke.
Sonymen qatar Memorialdyq murajaidyn' kelesi bag'yty – uly ag'arty'shy Ybyrai Altynsarinnin' murasyn saqtay', zerttey' ja'ne da'riptey'. Osy bag'ytta murajai qyzmetkerleri «Y.Altynsarinnin' g'ylymi, a'debi ja'ne qog'amdyq qyzmeti», «Y.Altynsarin ja'ne qazaqtyn' ag'arty'shylary, a'lemdik ja'ne orys ma'denieti men pedagogika qairatkerleri», «Y. Altynsarin mektep ju'iesin jaraty'shy », «Altynsarin halyq jadynda» — degen taqyryptary boiynsha aqparat jinay'men u'zdiksiz ainalysyp keledi.
Man'yzy zor murajai o'skelen' urpaqty ta'rbieley' kezinde tarihi sananyn' qalyptasy'yna yqpal ete otyryp – keleshek jas urpaqqa oqy'-bilim, adamgershilik, эstetikalyq ta'rbie beretin, sonymen qatar qazaq halqynyn' qaitalanbas talantty uly Y.Altynsarinnin' uly muralaryn da'riptey' men tag'y da basqa ultymyzdyn' muralarynan aiyrylyp qalmay'g'a septigin tigizetin ry'hani-ma'deni oryng'a ainalyp otyr.

Qoldanylg'an a'debietter:

1.My'zei zanimaiy't osoboe mesto v ky'lty'rnoi jizni strany. Pozdravlenie Prezidenta RK N.A. Nazarbaeva rabotnikov my'zeev Kazahstana s Mejdy'narodnym dnem my'zeev//Kazahstanskaia pravda.-1998.-19 maia.-S. 1.
2.Qazaqstan. Ulttyq эntsiklopediia.-6 tom. Almaty: qazaq эntsiklopediiasynyn' Bas redaktsiiasy,2004 jyl-696 b
3. Ybyrai Altynsarinnin' Qostanai oblystyq memorialdyq murajaiy http://altinsarin.kz
4. Toilybaeva U. Murajai isi – tanymg'a jol // Ma'deni mura. – 2013. — №1.13 b

Join The Discussion